ಇಂತಹ ಉಪಾಸನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೈವವನ್ನು ಕುರಿತ ಸ್ತೋತ್ರಪಠನ, ಮಂತ್ರಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಅರ್ಚನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಆ ಉಪಾಸ್ಯದೈವವನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಆರಾಧಿಸಿದಾಗ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಇಂತಹ ಸಗುಣರೂಪೀ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂತೇಜೋಮಯನಾಗಿರುವ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರತಿಫಲವನ್ನೂ ಬಯಸದೆ, ಜಗತ್ತಿಗೆಲ್ಲ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ವೇದಕಾಲದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲರ ಆರಾಧ್ಯದೈವವೆನಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಆದಿತ್ಯ, ರವಿ, ಸವಿತೃ ಮುಂತಾದ ಅಭಿಧಾನವುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಾಸನಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ `ಆದಿತ್ಯಹೃದಯ'ವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ೧೦೭ನೇ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣಸಂಹಾರವನ್ನು ಕುರಿತು ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾಗಿರುವಾಗ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆತನಿಗೆ ಗುಹ್ಯವೂ, ಸನಾತನವೂ, ಸರ್ವಶತ್ರುವಿನಾಶಕವೂ ಆದ `ಆದಿತ್ಯಹೃದಯ' ವೆಂಬ ಸ್ತೋತ್ರಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

`ತತೋ ಯುದ್ಧಪರಿಶ್ರಾಂತಂ' ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ `ವಚಸ್ತ್ವರೇತಿ' ಎಂಬಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ಈ ಸ್ತೋತ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೩೧ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಸೂರ್ಯನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅರುಣಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ `ರಶ್ಮಿಮಂತಂ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ `ರವಿಃ, ಪ್ರಭುಃ' ಎಂಬಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ `ನಮಃ' ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸೂರ್ಯನಮಸ್ಕಾರವನ್ನೂ, ಅರ್ಚನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಉಂಟು. ಆದಿತ್ಯಹೃದಯಂ ಎಂಬ ಈ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ ಹೃದಯಂ (ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು) ಆದಿತ್ಯಹೃದಯಂ ಎಂದೂ, ಆದಿತ್ಯ ಶಬ್ದವೇ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವೆಂದಾದಲ್ಲಿ, ತಸ್ಯ ಹೃದಯಂ - ಆ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನ - ಉಪಾಸ್ಯದೇವತೆಯ - ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯೆಂದೂ ಅರ್ಥ.

ಈ ಆದಿತ್ಯಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೧೨೫ ನಾಮಗಳಿವೆಯೆಂದು ಕತಕರೂ, `ಸರ್ವದೇವಾತ್ಮಕೋ ಹ್ಯೇಷಃ' ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ `ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಣೇ' ಎಂಬವರೆಗೆ ೧೦೮ ನಾಮಗಳು ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ನಾಮಮಂತ್ರವೆಂದು ಮಹೇಶ್ವರತೀರ್ಥರೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತವ್ಯಾಖ್ಯಾತೃಗಳಾದ ಗೋವಿಂದರಾಜರು ಈ ಆದಿತ್ಯಹೃದಯ ಸ್ತೋತ್ರವು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. `ಈ ಸ್ತೋತ್ರವು ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಮಾಯಣ ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ರಚಿಸಿರುವ ಉಡಾರಿಯು ಈ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆದಿಲ್ಲ. ಈ ರಾಮಾಯಣವು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣಪರವೇ ಆಗಿದ್ದು ಈ ಸ್ತೋತ್ರವು ಮಾತ್ರ ಸೂರ್ಯದೇವತಾಪರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಉಡಾರಿಯು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ೧೩೦ ಸರ್ಗಗಳಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ತೋತ್ರವುಳ್ಳ ಸರ್ಗವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದರೆ ೧೩೧ ಸರ್ಗಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

ಸೂರ್ಯನ ಮಂಡಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಈ ತೇಜಸ್ಸು `ಯಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತಿ' ಎಂಬ ಶ್ರುತಿವಾಕ್ಯದಂತೆ ಅಗ್ನಿ, ನಕ್ಷತ್ರಾದಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಂತೆ ನಮ್ಮಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದಿಂದ ನೆಲಸಿರುವ ಭಗವಂತನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಅಂಶ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. `ಯ ಏಷೋಽಂತರಾದಿತ್ಯೇ ಹಿರಣ್ಮಯಃ' ಎಂಬ ಶ್ರುತಿಯು ಆದಿತ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿರುವ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಿರಣ್ಮಯಪುರುಷನು ಯಾರು ? ಎಂಬ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ `ಅಸಾವಾದಿತ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂಬ ಶ್ರುತಿಯು ಆ ಪುರುಷನು ಮೋಕ್ಷಪ್ರತಿಪಾದಿತ ವೇದಾಂತಗಳು ಹೇಳುವ ಪರಬ್ರಹ್ಮವೇ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಈ ಆದಿತ್ಯಹೃದಯದ ಅಂತರಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮರಾಜನು ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಈ ಸೂರ್ಯನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸಿ ಶುಕ್ಲಯಜುರ್ವೇದವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ನಿತ್ಯಕರ್ಮವಾದ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಘ್ಯಪ್ರದಾನ, ಗಾಯತ್ರೀಜಪ, ಉಪಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಿರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣವು ಗಾಯತ್ರೀಮಂತ್ರದ ಬೀಜಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯಜ್ಞರು ಹೇಳಿರುತ್ತಾರೆ. ಗಾಯತ್ರಿಯ ಅಧಿದೇವತೆ ಸೂರ್ಯನು. ಕಥಾನಾಯಕನೂ, ಸ್ವಯಂ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರಪುರುಷನೂ ಆದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೂರ್ಯವಂಶದವನೇ. ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಚಾರಗಳು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ `ಆದಿತ್ಯ ಹೃದಯ'ದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಕಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಷ್ಟಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಭಯಕಾರಣವು ತೋರಿದಾಗಲೂ, ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಜಪ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಗುಣಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸೂರ್ಯನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯವಾದ ಸಾಧನವಾದ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯು ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆತು ತನ್ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ತೋತ್ರ